Zadbaj o siebie z OSE: media społecznościowe

Czy wiecie, że mediów społecznościowych używa niemal 28 mln Polaków w różnym wieku: od 7 do 75 lat (Gemius, 2023)? Można więc powiedzieć, że większość z nas posiada konto w przynajmniej jednym portalu społecznościowym. Do obecności w „socialach” przywykliśmy tak bardzo, że nawet krótka awaria popularnych platform powoduje powszechne zamieszanie. Nic dziwnego – tu też toczy się nasze życie.

W social mediach poszukujemy informacji, podtrzymujemy kontakty, spędzamy czas na rozrywce. Czasem jesteśmy „on” w bliżej nieokreślonym celu. Niekończący się feed i krótkie formy – shortsy, rolki, filmiki – zatrzymują nas nie na kilka sekund, ale nawet na kilka godzin. Jak więc, będąc użytkownikiem platform społecznościowych, zachować cyfrową higienę, czyli bezpieczeństwo w sieci i balans online–offline? Podpowiadamy!

Dwie strony medalu

Z mediów społecznościowych korzystają i starsi, i młodsi internauci, ale na skutki zbytniego przywiązania do sieci oraz urządzeń cyfrowych narażona jest szczególnie młodzież. Choć platformy społecznościowe odgrywają w ich życiu ważną rolę – umożliwiają kontakt z rówieśnikami i bycie na bieżąco, inspirują do działania, pozwalają na poznawanie opinii różnych osób, nawet z najodleglejszych zakątków świata – to mogą być też pułapką.

Eksperci alarmują: młodzi coraz częściej mierzą się z problemowym używaniem internetu (PUI), a co za tym idzie, są też bardziej narażeni na e-uzależnienia, np. od telefonu (fonoholizm) czy gier online. Uwagę młodych użytkowników sieci skutecznie przyciągają też media społecznościowe. Jak bardzo absorbuje ich ta aktywność i jak wpływa na ich samopoczucie oraz codzienne funkcjonowanie? Spójrzmy na statystyki z raportu NASK „Nastolatki 3.0”:

• Co czwarty nastolatek posiada od pięciu do ośmiu kont w mediach społecznościowych, natomiast jedna trzecia ma więcej niż osiem takich kont.
• Średni dzienny czas korzystania z mediów społecznościowych wśród nastolatków to 4 godziny i 12 minut. Zdaniem rodziców ten czas jest krótszy i wynosi godzinę i 31 minut.
• Co piąty nastolatek nie jest w stanie dobrze funkcjonować bez mediów społecznościowych dłużej niż kilka godzin, a 11,5% nie może wytrzymać nawet godziny bez używania platform społecznościowych.
• Co ósmy nastolatek (12,6%) przejawia wysoki poziom uzależnienia od mediów społecznościowych.
• Z powodu korzystania z social mediów niespełna jedna czwarta młodzieży (23,8%) często zaniedbuje swoje obowiązki domowe, natomiast prawie trzech na dziesięciu nastolatków (28,7%) często zaniedbuje obowiązki szkolne.
• Co czwarty nastolatek (27%) podejmował bezskuteczne próby skrócenia czasu swojej aktywności w mediach społecznościowych.
• Korzystanie z platform społecznościowych przez nastolatki wiąże się z ich ekspozycją na różnorodne treści. Blisko połowa (46,7%) badanych deklaruje wysoki i ponadprzeciętny poziom ekspozycji na antyspołeczne treści w takich mediach (Lange, 2023).

Bezpiecznie, czyli?

Media społecznościowe, choć kojarzą się nam z miłym, beztroskim czasem online, mogą też nieść za sobą zagrożenia. Oszustwa, cyberprzemoc, szantaż, zaburzenie równowagi cyfrowej – to tylko niektóre problemy dotykające użytkowników popularnych platform. Co zrobić, by przyjemne chwile w sieci nie zamieniły się w przykre doświadczenie? Warto trzymać się kilku zasad bezpieczeństwa w mediach społecznościowych – i nie tylko.

Na początek trzy uniwersalne rady dotyczące cyberbezpieczeństwa. Ich przestrzeganie to podstawa – niezależnie od tego, czy korzystacie z social mediów, czy logujecie się do banku lub skrzynki e-mailowej.

Po pierwsze używajcie silnych haseł, które zminimalizują ryzyko włamania. CERT Polska rekomenduje stosowanie haseł składających się z przynajmniej pięciu słów. Mogą to być zmodyfikowane cytaty: zielonyParkingDla3malychSamolotow. Wszędzie, gdzie się da, stosujcie uwierzytelnianie dwuskładnikowe, czyli oprócz hasła logujcie się do witryny dodatkowym składnikiem, np. kodem otrzymanym SMS-em. Więcej o tego rodzaju zabezpieczeniu przeczytacie w aktualności „Bezpieczni w sieci z OSE: uwierzytelnianie dwuskładnikowe”.

Po drugie zachowajcie ostrożność i krytyczny stosunek do treści publikowanych w sieci. Uważajcie szczególnie na akcje phishingowe, czyli wszelkie próby wyłudzenia Waszych danych czy działania zmierzające do zainfekowania Waszego sprzętu szkodliwym oprogramowaniem. Oszuści również w mediach społecznościowych podszywają się pod inne osoby lub firmy, wysyłają wiadomości i nakłaniają odbiorcę, by ten pod presją czasu np. kliknął w przesłany link. Postępowanie ofiary zgodnie z otrzymaną instrukcją zazwyczaj kończy się utratą pieniędzy lub przejęciem konta w mediach społecznościowych, które posłuży do dalszych działań przestępczych. Więcej na temat ochrony przed phishingiem dowiecie się z aktualności „Bezpieczni w sieci z OSE: phishing”.

I wreszcie po trzecie – pamiętajcie o regularnych aktualizacjach: oprogramowania, programów antywirusowych oraz aplikacji mediów społecznościowych (oczywiście pobranych tylko z oficjalnych sklepów). Błędy i luki w zabezpieczeniach oznaczają otwarcie drzwi cyberprzestępcom. Najnowsze wersje oprogramowania gwarantują natomiast większą odporność na ataki. Więcej o konieczności aktualizacji przeczytacie w tekście „Bezpieczni w sieci z OSE: podatności i luki bezpieczeństwa”.

A teraz kilka rad dotyczących bezpiecznego korzystania z mediów społecznościowych:

• Chrońcie swoją prywatność. Stosujcie ustawienia prywatności – nie wszyscy muszą mieć dostęp do Waszych materiałów. Uważajcie też na to, co udostępniacie w mediach społecznościowych, ile szczegółów ze swojego życia zdradzacie. Chrońcie szczególnie informacje osobiste, takie jak numer telefonu, adres zamieszkania czy miejsce, w którym aktualnie przebywacie. Nigdy nie publikujcie w sieci zdjęć dowodów tożsamości lub kart płatniczych (nawet ich fragmentów), także biletów lotniczych czy na koncert – one też zawierają istotne dane.
• Sprawdzajcie (nie)znajomych. Nie przyjmujcie zaproszeń od nieznanych osób. Jeśli ktoś dołączy do grona Waszych znajomych, będzie miał wgląd w publikowane przez Was treści. Prawdopodobnie postara się też nawiązać z Wami kontakt, co może skończyć się np. próbą wyłudzenia ważnych danych. Ponadto pamiętajcie, że oszuści tworzą fikcyjne konta do przeprowadzania ataków. Jeśli zaakceptujecie przypadkowe zaproszenie, uwiarygodnicie fałszywy profil.
• Dbajcie o swój wizerunek w sieci. Pomyślcie dwa razy, zanim opublikujecie jakiś materiał. Zastanówcie się, jak wpłynie on na Waszą reputację – teraz i za kilka lat. Reagujcie, gdy ktoś bez Waszej zgody udostępnił w internecie materiał z Waszym wizerunkiem. Upewnijcie się też, że macie pozwolenie innych osób na zamieszczanie wspólnych zdjęć czy filmów. Najlepiej zawczasu ustalcie ze znajomymi zasady publikowania takich treści.
• Nie zdradzajcie swojej lokalizacji. Nie oznaczajcie za każdym razem miejsc, w których przebywacie. Wyłączcie funkcję geolokalizacji w smartfonie. Wiadomości o Waszym wyjeździe czy aktualnych planach mogą wykorzystać przestępcy, np. do przeprowadzenia cyberporwania.
• Nie wierzcie we wszystko. Media społecznościowe to też źródło dezinformacji. Fałszywe newsy wyrabiają błędne przekonania, manipulują, sieją zamęt. Sprawdźcie wiarygodność informacji, zanim przekażecie ją dalej. Nie wdawajcie się w dyskusje, które promują nieprawdziwe, często szkodliwe tezy – Wasz komentarz niepotrzebnie wzmocni dany przekaz.

Wyłącz się!

Media społecznościowe na dobre zagościły w naszym życiu i przy okazji bardzo zmieniły nasze nawyki. Czy na lepsze? Przywykliśmy do rozrywki i komunikacji – szybkiej i na wyciągnięcie ręki. Ponadto social media potrafią utrzymywać naszą uwagę na długie godziny i zaburzać tak potrzebny każdemu balans online–offline. Sprawiły też, że staliśmy się bardziej wielozadaniowi – podczas codziennych obowiązków zerkamy na smartfon, w którym sprawdzamy komunikatory czy śledzimy, co słychać u innych. Multitasking prowadzi do tego, że robimy dużo rzeczy naraz, ale czynności wymagające skupienia wykonujemy gorzej i dłużej.

Wszystko jest dobre, ale w umiarze. Warto dbać również o cyfrową higienę. W jaki sposób? To zależy od Waszych potrzeb. Jeśli media społecznościowe towarzyszą Wam przed zaśnięciem i zaraz po przebudzeniu, co wpływa na jakość snu i dezorganizuje poranek, dobrze jest zrezygnować z korzystania z urządzenia w tym czasie – najlepiej wynieść go do innego pomieszczenia, zaopatrzyć się w dobrą książkę i tradycyjny budzik.

Jeśli czujecie, że potrzebny jest Wam cyfrowy detoks, podejmijcie wyzwanie – offline challange. Odłączcie się od sieci na 48 godzin, a wcześniej poinformujcie swoich znajomych o planowanym zniknięciu z mediów społecznościowych. W czasie poza siecią przyjrzyjcie się swoim emocjom, być może okaże się, że nie potrzebujecie internetu tak bardzo, albo wręcz przeciwnie – życie bez niego wyda się puste. Wasze przemyślenia na pewno pomogą Wam wypracować dobre nawyki cyfrowe.

Więcej wskazówek, jak dbać o swoje bezpieczeństwo i balans online–offline, znajdziecie w serii naszych artykułów, które publikujemy co drugi poniedziałek w ramach roku cyfrowej higieny, ogłoszonego przez ministra cyfryzacji Krzysztofa Gawkowskiego:

• „Zadbaj o siebie z OSE: 2024 rokiem cyfrowej higieny”
• „Zadbaj o siebie z OSE: problemowe używanie internetu”

Źródła:

„Social Media 2023”, (2023), Warszawa: Gemius, Polskie Badania Internetu, IAB Polska [online, dostęp dn. 4.04.2024].

Lange R. (red.), (2023), „Nastolatki 3.0. Raport z ogólnopolskiego badania nauczycieli i rodziców”, Warszawa: Państwowy Instytut Badawczy NASK [online, dostęp dn. 4.04.2024].