Europejski Miesiąc Cyberbezpieczeństwa z OSE: nieprawda w mediach społecznościowych

Trwa Europejski Miesiąc Cyberbezpieczeństwa (ECSM). W ramach Ogólnopolskiej Sieci Edukacyjnej (OSE) również włączamy się w obchody tego ważnego wydarzenia, m.in. publikując w październiku cykl aktualności, w którym zwracamy uwagę na wybrane cyberzagrożenia. Do tej pory mogliście przeczytać o quishingu i cyberprzemocy. Dziś poruszamy kolejny temat – nieprawdy w mediach społecznościowych.

Dowiedzcie się, jak kłamstwo, dezinformacja, fake newsy, cyberoszustwa wpływają na młodych użytkowników sieci i co zrobić, by dziecko nie dało się zwieść nieprawdziwym informacjom szerzonym w serwisach społecznościowych.

Urok social mediów

„Nie ma Cię w internecie – nie istniejesz” – to zdanie zapewne słyszeliście nie raz. Posiadanie konta w mediach społecznościowych to dziś codzienność, co potwierdzają badania. Według CBOS siedmiu na dziesięciu dorosłych użytkowników ma tam swój profil („Korzystanie z internetu”), z kolei zaledwie 0,7% nastolatków przyznaje, że nie korzysta z tego typu narzędzi („Nastolatki 3.0”).

Co sprawia, że pragniemy być częścią świata social mediów? Przede wszystkim potrzeba podtrzymywania relacji, szybkiej komunikacji, błyskawicznego pozyskiwania i przekazywania informacji, wymiany myśli oraz doświadczeń. To wszystko ułatwiają nam popularne serwisy. I choć większość z nich nie jest przeznaczona dla użytkowników internetu poniżej 13. roku życia – wiemy, że ograniczenia wiekowe, niestety, bardzo często są ignorowane.

Niesłusznie, bo w mediach społecznościowych przede wszystkim dzieci narażone są na wiele niebezpiecznych sytuacji. O jakich pułapkach mowa? Między innymi o oszustwach, które w wirtualnym świecie mogą mieć różne oblicza.

„Idealna” rzeczywistość social mediów

Przywykliśmy do wyidealizowanego świata kreowanego w mediach społecznościowych. Ich przeciętny użytkownik na ogół ma wielu przyjaciół, spędza aktywnie czas, dużo podróżuje, jest zadowolony z życia, świetnie wygląda o każdej porze i w każdej sytuacji. Przypadek? Niekoniecznie. To świadome działanie.

W mediach społecznościowych staramy się przedstawiać siebie w jak najlepszym świetle. Zamierzony efekt pomagają nam osiągnąć filtry czy narzędzia do edycji zdjęć lub materiałów wideo, a także umiejętne wybieranie najbardziej satysfakcjonujących momentów z naszego życia. Tworzymy idealny wizerunek, który w rzeczywistości jest trudny do osiągnięcia dla przeciętnego odbiorcy oraz – paradoksalnie – dla nas samych.

Jak ten sztuczny świat wpływa na młodych ludzi? Obserwowanie perfekcyjnych, starannie wyselekcjonowanych zdjęć znajomych czy idoli może skłonić dziecko do myślenia, że jego życie jest mało atrakcyjne i ubogie w pasjonujące wydarzenia.

– Zanurzając się w wykreowany, często nieprawdziwy przekaz płynący z obserwowanych profili, dziecko łatwo wpada w pułapkę porównywania, co zawsze działa na jego niekorzyść. W konsekwencji może poczuć się wykluczone i odrzucone. Efektem jest obniżony nastrój, zaniżona samoocena. Dziecko pragnie więc dorównać obserwowanym znajomym, a miarą jego dobrego samopoczucia stają się reakcje innych na to, co wrzuca do sieci – lajki, udostępnienia, pozytywne relacje – mówi Marta Witkowska, ekspert ds. edukacji cyfrowej w NASK. – Warto pamiętać, że potrzeba akceptacji może prowadzić do oversharingu, czyli nadmiernego dzielenia się w sieci informacjami o sobie, a także nierozważnego nawiązywania kontaktów online – dodaje.

Jak temu zaradzić? Najlepiej zadziałać profilaktycznie. Jeśli dziecko lub uczeń chce się stać częścią społeczności online, porozmawiajcie o odpowiedzialnym korzystaniu z internetu i urządzeń cyfrowych. Tłumaczcie, że to, co widzi w sieci, nie zawsze odpowiada rzeczywistości, bo użytkownicy portali społecznościowych relacjonują w nich starannie wybrane fragmenty swojego życia. Taki wyidealizowany przekaz kreowany jest również na potrzeby reklamy, która ma skłonić odbiorców do określonych zachowań. Wzmacnianie poczucia nieatrakcyjności powoduje np., że chętniej kupimy kosmetyk, gadżet lub modne ubranie.

Pamiętajcie też, by wraz z dzieckiem ustalać zasady użytkowania nowych technologii. Zachowanie równowagi online–offline to klucz do dobrego samopoczucia.

Fake newsy, dezinformacja

Media społecznościowe to nie tylko źródło wiedzy czy rozrywki, ale też – niestety – miejsce, w którym szybko rozprzestrzeniają się fałszywe informacje. Fake newsy możemy spotkać w postach, tweetach, komentarzach, udostępnianych artykułach czy… memach. Istnieją nawet całe „fejkowe” profile zawierające nieprawdziwe zdjęcia czy filmiki. Ich zadaniem jest manipulowanie i dezinformowanie, czyli wprowadzanie odbiorców w błąd.

Nieprawdziwe wiadomości mogą służyć również jako narzędzie do przeprowadzania akcji phishingowych. Klikając w zawarte w nich linki, możemy trafić na fałszywe strony internetowe, za pomocą których oszuści wyłudzają np. dane uwierzytelniające do bankowości elektronicznej, poczty e-mail, sklepów online czy portali społecznościowych. Jeśli padniemy ofiarą wirtualnego ataku, możemy stracić nie tylko poczucie bezpieczeństwa, ale też środki na koncie.

Krążące w social mediach fake newsy wabią sensacyjnym nagłówkiem i emocjonalnym językiem, a to sprawia, że nie tylko chętnie je czytamy, ale również częściej dzielimy się nimi z innymi. Nawet jeśli „szerujemy” je dla żartu, zwiększamy w ten sposób ich zasięg i sprawiamy, że trafiają do coraz większego grona odbiorców.

O szerzących się w mediach społecznościowych zmanipulowanych i groźnych informacjach należy rozmawiać z dzieckiem i uczniem. O czym warto przypominać młodym użytkownikom sieci?

• Informacja a opinia. Uczcie dziecko odróżniać treści obiektywne – przedstawiające fakty – od opinii. Pokażcie mu, jak weryfikować prawdziwość i aktualność danej informacji, np. sprawdzając, kto jest jej autorem i gdzie została opublikowana. Zanim dziecko udostępni coś dalej, powinno upewnić się, że przekazuje wiarygodną, bezpieczną treść.
• Fact-checking. Przypominajcie, że w internecie panuje duży chaos informacyjny. Warto więc poszukiwać wiadomości ze sprawdzonych źródeł. Zachęcajcie młodych użytkowników sieci do sięgania po newsy np. zamieszczane przez agencje fact-checkingowe, które dokładnie weryfikują doniesienia pojawiające się w mediach i internecie.
• #WłączWeryfikację. Pokazujcie dziecku, że warto demaskować szerzące się w sieci fake newsy. Jeśli w mediach społecznościowych spotkało się z dezinformacją, może np. przyłączyć się do akcji „#WłączWeryfikację razem z NASK” i przesłać na adres informacje@nask.pl przykłady fałszywych lub zmanipulowanych wiadomości. To dobra nauka zdrowych nawyków cyfrowych.

Więcej o fake newsach znajdziecie w naszych aktualnościach „Jak nie wpaść w pułapkę fake newsów?”, „Bezpieczni w sieci z OSE: fake newsy”, „Nie warto się chłodzić w cieniu fake newsów”. Ponadto nauczycieli zachęcamy do skorzystania z materiałów edukacyjnych:

• konspektu lekcji na temat fake newsów do przeprowadzenia z uczniami w wieku 13+;
• ulotki informacyjnej i grafiki do publikacji na stronie internetowej czy w mediach społecznościowych szkoły;
• poradnika „Szkodliwe treści w internecie”;
• publikacji „Media społecznościowe w szkole”.

Dezinformacja, fake newsy, nieprawda w sieci – to również wątki poruszane podczas Kongresu OSE 2022. Zachęcamy do zapoznania się z wystąpieniami naszych prelegentów.

Fałszywy znajomy

Popularność social mediów sprawia, że swoją działalność chętnie prowadzą tam też cyberoszuści. Nasze profile w mediach społecznościowych mogą być wykorzystane do przeprowadzenia ataku. W jaki sposób?

Jeśli dostaniecie wiadomość od znajomego, np. z prośbą o pilne przelanie pieniędzy z wykorzystaniem kodu BLIK, jest duże prawdopodobieństwo, że jego konto zostało przejęte przez przestępców. Co więcej – oszuści mogą też wkraść się na Wasz profil! Dlatego tak ważne jest zachowanie podstawowych zasad bezpieczeństwa. O czym powinniście pamiętać, ale też czego należy uczyć młodych użytkowników mediów społecznościowych? Oto kilka praktycznych rad.

• Bezpieczne hasła – to sposób na zabezpieczenie swojego konta w mediach społecznościowych. Jak to zrobić? Rekomendacje CERT Polska dotyczą m.in. długości haseł – powinny one zawierać minimum 12 znaków. Sprawdzą się długie frazy przeplatane obcojęzycznymi zwrotami, np. DwaBialeLatajaceSophisticatedKroliki. Więcej na temat tworzenia silnych haseł znajdziecie w naszej aktualności „Bezpieczni w sieci z OSE: bezpieczne logowanie”.
• Uwierzytelnianie dwuskładnikowe – oprócz silnego hasła warto stosować dodatkową weryfikację, czyli uwierzytelnianie dwuskładnikowe (ang. Two Factor Authenticaton – 2FA). Takie zabezpieczenie sprawi, że Wasze konta na portalach społecznościowym będą lepiej strzeżone. Więcej o 2FA przeczytacie w tekście „Bezpieczni w sieci z OSE: uwierzytelnianie dwuskładnikowe”.
• Ograniczone zaufanie – nie reagujcie na wiadomości od znajomego, który zwraca się do Was z prośbą o przesłanie kodu BLIK lub podanie danych logowania, np. do bankowości elektronicznej – to próba oszustwa! Wszelkie wątpliwości wyjaśniajcie, kontaktując się ze znajomym osobiście, np. przez telefon.
• Działanie – powiadamiajcie administratora serwisu o podejrzanej aktywności na Waszym koncie w social mediach. Incydenty zagrażające bezpieczeństwu możecie też zgłaszać do zespołu CERT Polska, np. za pośrednictwem formularza internetowego.

Październik – Europejski Miesiąc Cyberbezpieczeństwa (ECSM)

Nadal możecie włączyć się w obchody Europejskiego Miesiąca Cyberbezpieczeństwa! Z jednej strony warto w październiku pogłębić swoją wiedzę na temat zagrożeń w sieci, a z drugiej – aktywnie zaangażować się w działania promujące zdrowe nawyki cyfrowe. Jak to zrobić? Wystarczy, że zorganizujecie w szkole lub swoim środowisku wydarzenie związane z bezpieczeństwem online i zgłosicie je na stronie bezpiecznymiesiac.pl.

Więcej informacji znajdziecie w naszej aktualności „Europejski Miesiąc Cyberbezpieczeństwa już po raz dziesiąty!”.

Szukacie inspiracji? Zajrzyjcie na naszą platformę e-learningową OSE IT Szkoła i skorzystajcie z bezpłatnych materiałów dotyczących bezpieczeństwa w sieci.