Sekrety sztucznej inteligencji: AI Act w pigułce

Sztuczna inteligencja (ang. artificial intelligence, AI) staje się integralną częścią codzienności, a nie jedynie elementem filmów science fiction. Kiedy pytacie ChatGPT o przepis na obiad, używacie filtrów na TikToku czy korzystacie z inteligentnego tłumacza, wchodzicie w interakcję z technologią, która zmienia świat szybciej niż jakakolwiek inna przed nią. Jak świadomie i bezpiecznie implementować oraz nadzorować rozwiązania oparte na AI? Poznajcie wytyczne zawarte w Akcie o sztucznej inteligencji – AI Act.

Od 1 sierpnia 2024 r. obowiązują rekomendacje dotyczące stosowania systemów AI na terenie Unii Europejskiej (UE). Dokument AI Act (AIA) ma chronić użytkowników i zapobiegać niebezpiecznym praktykom.

AI Act – czym jest?

Akt o sztucznej inteligencji (AI Act), czyli Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1689, to pierwsze na świecie tak kompleksowe prawo regulujące rozwój i stosowanie sztucznej inteligencji. Unijne rozporządzenie ustanawia wspólne ramy prawne dla systemów AI używanych na rynku europejskim. Jego główne cele to zapewnienie bezpieczeństwa użytkowników, ochrona praw podstawowych, promowanie innowacji przy jednoczesnym zachowaniu zasad odpowiedzialności i przejrzystości.

Akt wchodzi w życie stopniowo i do tej pory obowiązują dwie pierwsze części – dotyczące definicji AI (art. 3 pkt 1 AIA) oraz zakazanych praktyk (art. 5 AIA).

Definicja systemu AI i zakazane praktyki

Wytyczne Komisji Europejskiej wyjaśniają, że system AI to system maszynowy, który przyjmuje dane wejściowe i na ich podstawie generuje wyniki w postaci prognoz, rekomendacji lub decyzji, wpływając na użytkowników. Wśród kluczowych cech systemu AI wymienia się zdolność do uczenia się lub adaptacji, podejmowania decyzji częściowo lub całkowicie autonomicznych, a także operowanie na danych, które mogą być dynamiczne i zmienne.

Systemy AI są klasyfikowane według poziomu zagrożenia, jakie mogą stwarzać dla zdrowia, bezpieczeństwa oraz praw podstawowych obywateli. Wyróżnia się cztery główne kategorie:

• systemy o minimalnym ryzyku, np. filtry antyspamowe;
• systemy o ograniczonym ryzyku, np. chatboty i generatory tekstu;
• systemy wysokiego ryzyka, np. AI stosowana w ochronie zdrowia, edukacji, transporcie czy rekrutacji;

• systemy o niedopuszczalnym ryzyku, które są zakazane, np. scoring społeczny (algorytmiczne ocenianie jednostek na podstawie danych z różnych obszarów życia, takich jak zachowanie społeczne, finanse czy aktywność cyfrowa), manipulacja emocjonalna czy masowe rozpoznawanie twarzy w przestrzeni publicznej.

AI Act jasno zakazuje praktyk, które są uznane za nieetyczne lub zagrażające bezpieczeństwu i prawom użytkowników. Do najważniejszych zakazanych praktyk należą systemy AI:

• stosujące techniki manipulacji zachowaniem lub świadomością użytkowników, które skutkują zniekształceniem podejmowanych przez daną osobę decyzji w sposób powodujący u niej lub innych osób istotne szkody;
• wykorzystywane do oceny lub klasyfikacji osób fizycznych na podstawie ich zachowań społecznych lub cech osobistych, jeśli prowadzi to do krzywdzącego lub niekorzystnego traktowania;
• stosowane w celu masowego i automatycznego rozpoznawania twarzy w miejscach publicznych bez wyraźnych podstaw prawnych;

• umożliwiające podrobienie głosu lub obrazu w celu dezinformacji (deepfake).

Co oznacza AI Act dla zwykłego użytkownika?

Choć Akt o sztucznej inteligencji jest skierowany głównie do firm i instytucji, jego skutki odczuje każdy z nas. Oto, co zmienia się z perspektywy zwykłego użytkownika:

• Więcej przejrzystości. Będziecie częściej informowani, że macie do czynienia ze sztuczną inteligencją – np. gdy rozmawiacie z chatbotem albo oglądacie treści wygenerowane przez AI.
• Oznaczanie deepfake’ów. Treści stworzone lub zmodyfikowane przez AI (np. realistyczne wideo czy nagrania głosu) powinny być wyraźnie oznaczone.
• Zakaz najbardziej niebezpiecznych zastosowań. Prawo zabrania wykorzystywania AI do niektórych praktyk manipulacyjnych czy do tzw. scoringu społecznego (oceniania obywateli na podstawie zachowań).
• Większa kontrola nad systemami „wysokiego ryzyka”. Jeśli AI jest używana np. w rekrutacji, edukacji, bankowości czy ochronie zdrowia, musi spełniać surowe wymogi bezpieczeństwa i niedyskryminacji.
• Mniejsze ryzyko dyskryminacji. Firmy korzystające z AI w ważnych decyzjach (np. przy przyznawaniu kredytu) muszą badać, czy system nie działa stronniczo.
• Lepsza ochrona praw podstawowych. AI nie może naruszać Waszej prywatności, godności ani wolności w sposób sprzeczny z prawem UE.
• Więcej odpowiedzialności po stronie firm. To dostawcy i instytucje wdrażające AI mają obowiązek zadbać o bezpieczeństwo, dokumentację i zgodność z przepisami – nie użytkownik.

• Możliwość składania skarg. Jeśli system AI narusza Wasze prawa, możecie dochodzić swoich roszczeń – tak jak w przypadku innych naruszeń prawa UE.

AI Act to przede wszystkim większa przejrzystość, bezpieczeństwo i ochrona przed nadużyciami – bez konieczności zmiany codziennego sposobu korzystania z technologii.

Źródła:

Stachoń M., Zalewska-Czajczyńska E., (2025), „Wytyczne Komisji Europejskiej w zakresie Aktu o AI. Opracowanie”, Warszawa: NASK – Państwowy Instytut Badawczy [online, dostęp dn. 26.02.2026].

„Systemy AI i zakazane praktyki – poznaj wytyczne AI Act”, (2025), aktualność na stronie kompetencjecyfrowe.gov.pl [online, dostęp dn. 26.02.2026].

„Zakazane systemy AI”, (b.r), broszura na stronie gov.pl, Warszawa: Ministerstwo Cyfryzacji, NASK – Państwowy Instytut Badawczy [online, dostęp dn. 26.02.2026].