5 pytań o… bezpieczeństwo uczniów w cyfrowym świecie
W kolejnym wywiadzie z serii „5 pytań o…” rozmawiamy z Anną Borkowską, ekspertką ds. edukacji cyfrowej w NASK, autorką poradnika „Uczeń w cyfrowym świecie”. Ta najnowsza publikacja opracowana w ramach Ogólnopolskiej Sieci Edukacyjnej (OSE) to „lektura obowiązkowa” dla nauczycieli, wychowawców, pedagogów i psychologów szkolnych, którzy znajdą tutaj m.in. omówienie sposobów funkcjonowania w internecie małych dzieci i nastolatków oraz wymagań stawianych skutecznym programom profilaktycznym dotyczącym bezpieczeństwa najmłodszych internautów.
Naszą ekspertkę pytamy m.in. o zagrożenia, z jakimi mogą się zetknąć młodzi internauci, rolę szkoły i rodziców w kształtowaniu kompetencji cyfrowych oraz warunki skutecznych strategii profilaktycznych w zakresie cyberzagrożeń. Zapraszamy do lektury!
Dzieci i młodzież stają się obecnie jedną z najaktywniejszych grup użytkowników internetu. Nic w tym dziwnego – online mogą realizować większość swoich potrzeb. Kiedy najmłodsi zaczynają swoją przygodę z internetem i ile czasu powinni spędzać w sieci?
Anna Borkowska: Liczne badania wskazują, że dzieci zaczynają samodzielnie korzystać z internetu i urządzeń cyfrowych w coraz młodszym wieku. Według raportu NASK „Nastolatki 3.0” średni wiek inicjacji internetowej przypada obecnie na 6–7 rok życia. Znaczna grupa dzieci rozpoczyna przygodę z nowymi technologiami jeszcze wcześniej. Z badań zrealizowanych przez Akademię Pedagogiki Specjalnej „Brzdąc w sieci” wynika, że ponad połowa dzieci w wieku od 0 do 6 lat korzysta z urządzeń mobilnych takich jak smartfon czy tablet. Średni wiek, w którym dzieci dostają do ręki urządzenie, wynosi 2 lata i 2 miesiące, ale wiemy, że ze smartfonów korzysta już co dziesiąte dziecko przed ukończeniem pierwszego roku życia. Co ważne, większość najmłodszych dzieci (75%) korzysta z urządzeń mających dostęp do internetu bez odpowiednich zabezpieczeń.
Tymczasem eksperci alarmują, że małe dzieci powinny spędzać jak najmniej czasu przed ekranem. Zgodnie z zaleceniami Amerykańskiej Akademii Pediatrii oraz Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) dzieciom do 18 miesiąca życia nie powinno się udostępniać urządzeń ekranowych. Mogą z nich korzystać dopiero dwulatki, jednak wyłącznie w towarzystwie rodzica lub innej osoby dorosłej, a czas przed ekranem nie powinien przekraczać godziny dziennie.
Czym różnią się aktywności małych dzieci i nastolatków w internecie? Czy starsi uczniowie są narażeni w sieci na inne niebezpieczeństwa?
AB: Dzieci w wieku przedszkolnym używają urządzeń cyfrowych oraz internetu w stosunkowo ograniczonym zakresie – głównie do oglądania filmów lub grania w gry. W związku z tym są w mniejszym stopniu narażone na zagrożenia wiążące się z aktywnościami online, jednak to nie znaczy, że są całkowicie bezpieczne. Główne kategorie cyberzagrożeń, jakie identyfikujemy w tej grupie, dotyczą przede wszystkim kontaktu ze szkodliwymi treściami, np. prezentującymi przemoc lub nasyconymi erotyką, narażenia na manipulacyjny wpływ treści reklamowych, nadużywania urządzeń ekranowych czy pobierania danych przez inteligentne zabawki bazujące na technologii internetowej.
Nieco intensywniej z internetu korzystają starsze dzieci w wieku wczesnoszkolnym. Internet służy im do oglądania filmów, grania w gry cyfrowe i kontaktowania się poprzez komunikatory z przyjaciółmi i rodziną. Mogą również korzystać z sieci do pracy w szkole i odrabiania zadań domowych. Bardziej samodzielnie używają urządzeń ekranowych i aktywniej poruszają się w sieci, częściej korzystają z niej bez nadzoru. To wszystko sprawia, że obszar zagrożeń dla ich bezpieczeństwa w internecie jest większy niż w przypadku młodszych dzieci. W tej grupie najczęściej spotykamy się z zagrożeniami takimi jak: dostęp do szkodliwych treści (np. treści seksualne w grach, pornografia, obrazy okrucieństwa wobec zwierząt oraz rzeczywista lub symulowana przemoc), kontakt z nieznanymi osobami dorosłymi, narażenie na agresywne lub przemocowe działania ze strony dorosłych, grooming, cyberprzemoc rówieśnicza czy niewłaściwe zachowania samych dzieci, obejmujące dokonywanie zakupów w grach, instalowanie niezaufanych aplikacji, udostępnianie zdjęć lub filmów itp.
Z kolei nastolatki funkcjonują już w pełni zanurzone w cyfrowej technologii, realizując swoje aktywności równolegle w dwóch światach: online i offline, które wzajemnie się przenikają i traktowane są przez młodych ludzi jako równoważne. Korzystanie z internetu jest nieodłączną częścią ich codziennego życia. Bardziej intensywnie niż młodsze dzieci używają nowych technologii, szerzej eksplorują przestrzeń internetu i o wiele chętniej angażują się w aktywności online, przez co narażone są na większą liczbę zagrożeń. Dodatkowo czynniki rozwojowe pojawiające się w okresie adolescencji sprawiają, że nastolatki częściej podejmują zachowania ryzykowne również w cyberprzestrzeni. Główne obszary zagrożeń, jakie identyfikuje się w tej grupie, obejmują m.in. kontakt ze szkodliwymi lub nielegalnymi treściami, hejtem, mową nienawiści, z materiałami promującymi niezdrowy styl życia czy zachowania autodestrukcyjne, treściami pornograficznymi, dezinformacją i fake newsami. Do tego dochodzi cyberprzemoc, naruszenia prywatności, oszustwa internetowe, potencjalnie niebezpieczne znajomości online, a także uzależnienie od internetu, gier cyfrowych, smartfonów. Młodzi angażują się także w wysoce ryzykowne aktywności w sieci, takie jak wytwarzanie treści o charakterze erotycznym czy wręcz pornograficznym (ang. self generated content) oraz udostępnianie intymnych zdjęć i filmów.
Jednym z zadań szkół jest kształtowanie kompetencji cyfrowych uczniów oraz edukacja na rzecz bezpieczeństwa online. Na czym zatem powinien się opierać szkolny program profilaktyczny w zakresie zagrożeń w sieci? Czy cyberbezpieczeństwo i sposoby bezpiecznego korzystania z internetu mogą być tematami różnych zajęć, nie tylko lekcji informatyki?
AB: Podstawą planowania działań zapobiegawczych w szkole powinna być aktualna wiedza naukowa dotycząca skuteczności działań profilaktycznych i dobre rozpoznanie problemów, które mają zostać rozwiązane w wyniku tych działań. Programy profilaktyczne powinny być oparte o diagnozę w zakresie występujących w środowisku szkolnym czynników chroniących i czynników ryzyka, a także wiedzę na temat aktualnie występujących wśród dzieci i młodzieży zachowań ryzykownych i potencjalnych zagrożeń, także tych z którymi spotykamy się w cyberprzestrzeni. Efektywne działania wychowawcze i profilaktyczne nie mogą bazować na intuicji, potocznej wiedzy czy na doniesieniach medialnych. Głównym celem programów zapobiegania zagrożeniom cyfrowym powinno być wspieranie uczniów w rozwijaniu umiejętności poruszania się w sieci i korzystania z technologii cyfrowych w sposób, który chroni ich zdrowie psychiczne i dobrostan oraz umożliwia pozytywne korzystanie z potencjału internetu.
Dobrze, jeśli edukacja o bezpieczeństwie w sieci i odpowiedzialnym korzystaniu z technologii nie jest realizowana wyłącznie na lekcjach informatyki, ale ma charakter interdyscyplinarny. Można ją z powodzeniem wprowadzać w ramach różnych przedmiotów, np. na lekcjach języka polskiego możemy rozmawiać z uczniami o dezinformacji, weryfikowaniu wiarygodności treści znajdowanych w sieci, uczyć odróżniania faktów od opinii, na historii – poznawać ciekawostki o historii internetu i sposoby wykorzystywania go we współczesnych czasach, a na lekcjach muzyki – uczyć się o prawach autorskich do utworów muzycznych i kwestii ściągania plików z sieci.
Jakie szkolne działania profilaktyczne w obszarze zagrożeń w internecie przyniosą oczekiwane rezultaty, a jakie nie będą skuteczne?
AB: Gwarancję skuteczności i efektywności dają jedynie wysokiej jakości działania profilaktyczne. Projekty kierowane do dzieci i młodzieży powinny być zatem dobrze przemyślane, oparte na solidnych podstawach teoretycznych, wykorzystywać współczesną wiedzę o czynnikach ryzyka i czynnikach chroniących, mieć jasno określone cele oraz adekwatnie do nich dobrane działania. Kluczowe jest wbudowanie profilaktyki e-zagrożeń w dobrze zaplanowany, kompleksowy system długofalowych oddziaływań realizowanych systematycznie w ciągu całego roku szkolnego.
Nie sprawdzą się natomiast działania doraźne, krótkie akcje, takie jak konkursy, spektakle, festyny, projekcje filmów itp., niebędące elementem kompleksowej strategii profilaktycznej szkoły. Skuteczności nie podnosi także wdrażanie programów, które nie są oparte na rzetelnym rozpoznaniu zagrożeń i potrzeb uczniów, a których realizacja podejmowana jest jedynie w odpowiedzi na sensacyjne doniesienia medialne. Równie nieefektywne będą działania nakierowane wyłącznie na zapobieganie negatywnym zjawiskom związanym z korzystaniem przez uczniów z technologii cyfrowych, na tzw. walkę z zagrożeniami czy oparte na wzbudzaniu lęków przed konsekwencjami ryzykownych zachowań lub zagrożeń, straszeniu, moralizowaniu i przestrogach. Obecnie jako bardziej skuteczne wskazuje się raczej programy polegające na kształtowaniu umiejętności psychospołecznych uczniów niezbędnych do radzenia sobie w środowisku online i inspirowanie młodych ludzi do pozytywnych działań w internecie.
Szkolne działania na rzecz bezpieczeństwa w internecie w szkole to nie wszystko – do programów profilaktycznych warto włączać także rodziców uczniów. Jak to robić? O czym powinni pamiętać rodzice, którzy towarzyszą swoim dzieciom w odkrywaniu internetu?
AB: Rodzice są ważnym partnerem szkoły w profilaktyce zagrożeń cyfrowych i to nie tylko w przypadku najmłodszych uczniów, ale na każdym etapie nauki szkolnej. Ich zaangażowanie jest istotnym czynnikiem chroniącym, dlatego też włączanie rodziców do programów profilaktycznych jest obecnie standardem w nowoczesnym podejściu do kwestii zapobiegania zachowaniom ryzykownym dzieci i młodzieży oraz ochrony ich przed zagrożeniami. Warto angażować rodziców poprzez różne formy aktywności, nie tylko podczas tradycyjnych wywiadówek i prelekcji. Dobrze sprawdzają się spotkania z rodzicami współorganizowane przez dzieci, np. wieczory dla rodziców, podczas których uczniowie mogą zaprezentować w atrakcyjnej formie poprzez gry i zabawy, wiedzę i umiejętności, które zdobyli podczas zajęć, włączanie rodziców w wykonywanie zadań razem z dziećmi w domu, wspólne aktywności w czasie wolnym itp.
Niezbędnym elementem działań jest również edukowanie rodziców – dostarczanie im wiedzy na temat wpływu internetu i urządzeń ekranowych na funkcjonowanie dzieci i ich rozwój, podnoszenie świadomości zagrożeń i przekazywanie wiedzy o sposobach ochrony. Tym bardziej, że dla wielu rodziców korzystanie z nowoczesnych technologii komunikacyjnych oraz bezpieczeństwo cyfrowe wciąż stanowią obszar, w którym nie czują się wystarczająco kompetentni. Rodzice najmłodszych dzieci powinni pamiętać o kilku podstawowych zasadach dotyczących udostępniania najmłodszym urządzeń z dostępem do internetu, takich jak: wprowadzanie limitowanego czasu przed ekranem adekwatnie do wieku, towarzyszenie dziecku w sytuacji korzystania z internetu, udostępnianie wyłącznie sprawdzonych i dostosowanych do wieku treści, sprawdzanie aplikacji i gier przed udostępnieniem ich najmłodszym, w przypadku dzieci starszych samodzielnie korzystających z internetu monitorowanie aktywności w sieci, dbanie o równowagę cyfrową i aktywność bez urządzeń ekranowych. Warto też rozmawiać z dziećmi o zagrożeniach i umówić się z nim, aby informowało rodzica, gdy trafi na nieodpowiednie treści w internecie lub cokolwiek innego, co je zaniepokoi.
Dziękujemy za rozmowę!
Więcej szczegółowych informacji dotyczących szkolnych programów profilaktycznych i strategii zapobiegania zagrożeniom wynikającym z korzystania z internetu przez dzieci i młodzież znajdziecie w poradniku „Uczeń w cyfrowym świecie”.
