Jak odnaleźć się w gąszczu informacji?
Jesteśmy społeczeństwem informacyjnym. Wyjaśniamy, co to oznacza, i podpowiadamy, jakie kompetencje powinniśmy kształtować, by przetwarzanie ogromnej liczby napływających zewsząd wiadomości nie wpływało na nas negatywnie.
Szybki przepływ informacji
Zgodnie z definicją społeczeństwo informacyjne „dotyczy każdego, na kogo wpływ mają rozwiązania techniczne oraz każdego, kto w różnym stopniu korzysta ze środków komunikacji. Społeczeństwo informacyjne charakteryzuje się tym, że pobiera informacje, wykorzystuje ją, przekazuje dalej oraz wytwarza i przechowuje tę informację” („Encyklopedia zarządzania”).
Można powiedzieć, że każdy z nas tworzy społeczeństwo informacyjne. Nowe technologie praktycznie nas otaczają, a powszechny dostęp do środków komunikacji elektronicznej i usług cyfrowych sprawił, że internet stał się nieodłącznym elementem naszego życia. To dzięki niemu możemy być stale online, na bieżąco sprawdzać interesujące nas wiadomości, komunikować się z innymi – jednym słowem trzymać rękę na pulsie wydarzeń.
Ekspozycja na wiadomości płynące z cyfrowego świata ma jednak swoją cenę – może męczyć, narażać na dezinformację, zamykać w bańce informacyjnej. Jak zatem chronić się przed negatywnymi zjawiskami związanymi z wykorzystaniem technologii informacyjno-komunikacyjnych?
Fakt czy mit?
Powszechny dostęp do narzędzi cyfrowych sprawił, że każdy może być nie tylko odbiorcą, ale też twórcą materiałów publikowanych w sieci, co stwarza zagrożenie dla rzetelności i wiarygodności przekazu. Musimy być świadomi, że nie wszyscy mają dobre intencje i to, co zamieszczają w internecie, nie zawsze jest prawdą.
Odróżnianie fałszywych wiadomości od faktów może być trudne. Tym bardziej że najczęściej konsumujemy treści szybko i pobieżnie, przez co nie zawsze weryfikujemy ich autentyczność. W zdemaskowaniu fałszywych wiadomości mogą pomóc trzy wskazówki. Warto się ich trzymać:
- Sprawdzajcie źródła informacji, zwłaszcza jeśli macie do czynienia np. z wyrwanym z kontekstu fragmentem czyjejś wypowiedzi. W poszukiwaniu sprawdzonych treści zaglądajcie na strony organizacji fact-checkingowych (np. demagog.org.pl, sprawdzam.afp.com, fakehunter.pap.pl), które walczą z dezinformacją i szkodliwą narracją.
- Odróżniajcie fakty od opinii. Informację można zweryfikować, natomiast opinia to subiektywna wypowiedź. Pamiętajcie też, że anonimowe newsy to mało wiarygodne źródło.
- Uważajcie na sensacyjne tytuły, krzykliwe nagłówki. Materiały budzące skrajne emocje bardzo często są zmanipulowane.
Chcecie dowiedzieć się więcej o sposobach rozpoznawania fałszywych informacji? Skorzystajcie z naszego bezpłatnego kursu dla nauczycieli „(Dez)informacja, czyli w co wierzyć w internecie”, dostępnego na platformie OSE IT Szkoła.
Za dużo wiadomości?
Dla społeczeństwa informacyjnego istotny jest nie tylko dostęp do narzędzi cyfrowych, ale również świadomość związanych z tym niebezpieczeństw. Jednym z nich jest brak higieny cyfrowej. Praca, nauka, kontakty z bliskimi, rozrywka, inne ważne sprawy sprawiają, że każdego dnia spędzamy sporo czasu przed ekranami urządzeń. Często też nie zauważamy, że są one przyczyną problemów.
Brak kontroli nad czasem spędzanym online prowadzi często do przeciążenia informacyjnego, czyli stanu, w którym nadmiar informacji utrudnia nam wykonywanie codziennych zadań. Przebodźcowanie wiadomościami online sprawia, że nie możemy się skoncentrować, odczuwamy stres (w tym stres cyfrowy), zmęczenie, niepokój, a nawet lęk. Cierpią też na tym: nasza wydajność, motywacja do działania, jakość snu.
Jak pokonać ten stan? Przede wszystkim należy kształtować pozytywne wzorce korzystania z internetu i urządzeń ekranowych – już u najmłodszych. Warto pamiętać o wdrażaniu zasad cyfrowej higieny, które sprawią, że zachowacie tak ważny balans między czasem spędzanym online i offline. Ciągle zdobywajcie też wiedzę na temat ochrony przed powszechnymi cyberzagrożeniami – bezpieczeństwo w sieci to ważny element dbania o cyfrowy dobrostan.
Więcej porad związanych z zachowaniem cyfrowej higieny znajdziecie w naszych publikacjach: poradniku „Offline znaczy zdrowiej. O cyfrowej higienie dla rodziców i wychowawców” i felietonach „Zdrowej online. O cyfrowej higienie”. Koniecznie sięgnijcie też po materiały (kursy, scenariusze lekcji, komiksy) opracowane w ramach kampanii edukacyjnej „FOMOwscy i JOMOwscy”.
Doomsurfing i bańka informacyjna
Jako członkowie społeczeństwa informacyjnego musicie też wiedzieć o działaniu algorytmów personalizujących docierające do Was treści. Algorytmy analizują Wasze cyfrowe nawyki, by podsyłać Wam materiały, do których sami chętnie wracacie. W tym kryje się pułapka. Łatwo możecie zostać zamknięci w bańce informacyjnej, która skutecznie ogranicza dostęp do różnych faktów i opinii.
Jeśli dodatkowo lubicie śledzić negatywne wiadomości, katastroficzne informacje, teorie spiskowe, możecie być narażeni na doomsurfing (z ang. doom, oznaczającego fatum, oraz surfing, czyli przeglądanie sieci). Przyswajanie wyłącznie złych informacji może wywołać poczucie lęku czy bezradności.
Jak wyrwać się z tej pułapki? Korzystajcie z różnych źródeł informacji, które prezentują odmienne punkty widzenia. Pamiętajcie też o czyszczeniu historii przeglądania i plików cookies czy używaniu trybu incognito (prywatnego) w przeglądarce. Jeśli to możliwe, unikajcie rozwiązań bazujących na śledzeniu Waszych preferencji – podczas rejestracji lub korzystania z serwisu możecie np. odmówić zgody na personalizację treści i reklam.
W Światowym Dniu Społeczeństwa Informacyjnego – i nie tylko – pamiętajmy o sile informacji. Korzystajmy z niej mądrze i wspierajmy się nawzajem w tworzeniu pozytywnego cyfrowego świata!
Źródła:
„Społeczeństwo informacyjne” (hasło) [w:] „Encyklopedia zarządzania” [online, dostęp dn. 16.05.2025].
Gańko K., Kania D., Troszczyńska-Roszczyk E., (2022), „ABC cyberbezpieczeństwa”, Warszawa: Państwowy Instytut Badawczy NASK [online, dostęp dn. 16.05.2025].
