5 pytań o… szkodliwe treści
W ramach naszego cyklu „5 pytań o…” poruszamy dziś temat szkodliwych treści, z którymi mogą się zetknąć dzieci w internecie. Czym dokładnie są niebezpieczne materiały? Jaki mogą mieć wpływ na młodych użytkowników sieci? Jak chronić dzieci przed skutkami kontaktu z niewłaściwymi treściami? Na te i inne pytania odpowiada Anna Rywczyńska, Kierownik Zespołu Edukacji Cyfrowej w NASK, Koordynatorka Polskiego Centrum Programu Safer Internet, a także współautorka najnowszej publikacji „Szkodliwe treści w internecie. Poradnik dla nauczycieli” przygotowanej w ramach serii „Bezpieczni w sieci z OSE”.
W internecie można znaleźć wiele cennych zasobów, ale też materiały, które dla młodych użytkowników sieci mogą być po prostu niebezpieczne. Czym dokładnie są szkodliwe treści i jak kontakt z nimi zmienia życie dzieci – zarówno sporadyczny, jak i systematyczny, w dłuższej perspektywie czasowej?
Anna Rywczyńska: Szkodliwe treści to pojęcie bardzo szerokie. Często nie do końca wiemy, czego dotyczy, choć każdy rodzic, nauczyciel wiele razy się z nim spotkał. Dopiero po uważniejszym przyjrzeniu się temu zjawisku dostrzegamy, jakiego rodzaju zagrożenia się z nim wiążą. Do grupy treści szkodliwych zaliczamy materiały, które w realny sposób, zwłaszcza przy regularnym kontakcie, mogą negatywnie wpłynąć na postrzeganie świata przez młodych ludzi, osłabiać empatię, „oswajać” przemoc, radykalizować poglądy, ale również nakłaniać do podejmowania niebezpiecznych zachowań. Szkodliwe treści to też promocja niebezpiecznych dla zdrowia trendów – jak choćby strony promujące zaburzenia odżywiania.
Uczestnicy webinaru „Szkodliwe treści w internecie” dowiedzieli się, że młodzi ludzie często świadomie lub przez przypadek stają się odbiorcami niebezpiecznych materiałów. Co mówią na ten temat badania? Jak wiele dzieci ma kontakt z treściami powodującymi niechciane konsekwencje i jak często zanurzają się one w ciemniejszej stronie internetu?
AR: Według najnowszej edycji badań „Nastolatki 3.0” mówimy o nawet 40% młodych ludzi, którzy mają regularny kontakt z treściami pornograficznymi. Mamy również dużą grupę młodszych dzieci, które stykają się z tego rodzaju materiałami. Wiele z nich trafia na nie właśnie przypadkiem, klikając na nieznany link bądź wyświetlający się banner. Prawie 40% dzieci deklaruje też częste oglądanie tzw. patostreamów – internetowych transmisji na żywo promujących wulgarne zachowania czy też nadużywanie alkoholu lub narkotyków. Badacze alarmują, że dzieci mające częsty kontakt z pornografią dużo częściej angażują się w niebezpieczne zachowania dotyczące m.in. wymiany online materiałów intymnych, co może narazić je na poważne konsekwencje w przyszłości. Niebezpieczne internetowe wyzwania, promocja niezdrowych trendów oraz negatywnych wzorców społecznych – to wszystko może stanowić duże zagrożenie dla procesów rozwojowych.
Jakie symptomy powinny zaniepokoić rodzica? Kiedy powinien zacząć się obawiać, że jego dziecko ogląda w internecie nieodpowiednie materiały i przede wszystkim, jak reagować? Czy opiekunowie mogą liczyć na wsparcie instytucji czy specjalistów, którym można zgłosić takie treści?
AR: Jeśli zauważymy, że nasze dziecko ma wyraźnie i stale pogarszający się nastrój, że coś istotnie zmieniło się w jego codziennych aktywnościach bądź w relacjach z rówieśnikami, powinniśmy zawsze wzmocnić naszą czujność. U dziecka może pojawić się agresja lub inne postępowanie, sugerujące, że od jakiegoś czasu jest wystawione na promocję zachowań sprzecznych z przyjętymi normami społecznymi.
Treści obrazujące przemoc mogą bardzo negatywnie oddziaływać na psychikę dzieci, wywołując lęk, a także prowadzić właśnie do agresywnych postaw wobec innych osób. Dzieci mogą wykazywać niższy poziom wrażliwości na krzywdę – badania potwierdzają, że brutalne filmy sprawiają, że osoba oglądająca je częściej posługuje się przemocą. Kontakt z negatywnymi informacjami może prowadzić również do trwałego pogorszenia nastroju, obniżenia poczucia bezpieczeństwa, a w efekcie do wypaczenia obrazu rzeczywistości.
Pamiętajmy też o negatywnym oddziaływaniu przekazów medialnych, które promując wyidealizowany wygląd i styl życia, wywierają na młodych ludzi presję, aby też dążyli do promowanego wizerunku. Jeżeli okaże się, że dziecko miało kontakt z treściami nielegalnymi – pamiętajmy o archiwizacji tego rodzaju materiałów w celu możliwego przekazania ich odpowiedzialnym instytucjom. Wszystkie treści związane z ksenofobią czy rasizmem bądź materiały przedstawiające seksualne wykorzystywanie dzieci (treści nielegalne wedle polskiego prawa) można również anonimowo wysłać do działającego w NASK zespołu Dyżurnet.pl. W kontekście radzenia sobie z konsekwencjami psychologicznymi dla dziecka niezbędny może okazać się kontakt ze specjalistami: psychologiem, pedagogiem. Pomoc można uzyskać np. od konsultantów z Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę w ramach ich telefonu zaufania dla dorosłych: 800 100 100.
Ważną rolę w ochronie uczniów przed cyberzagrożeniami pełni szkoła. Jakie działania mogą podjąć nauczyciele, aby zapobiegać skutkom kontaktu z niewłaściwymi materiałami? A jeśli przysłowiowe mleko już się rozlało, to jakie procedury reagowania może wdrożyć szkoła np. w przypadku rozpowszechniania wśród dzieci i młodzieży szkodliwych treści?
AR: Tematyka bezpieczeństwa w sieci powinna być obecna w szkole od najmłodszych klas. Ucząc krytycznego podejścia do treści znajdujących się w sieci, jesteśmy w stanie przygotować dzieci do tego, że nie wszystkie zasoby internetu są prawdziwe – że mogą mieć na celu manipulowanie naszymi poglądami i zachowaniem.
Tematykę bezpieczeństwa, w tym również szkodliwych treści, można wdrażać w zasadzie na wszystkich lekcjach przedmiotowych oraz na godzinach wychowawczych. Nie unikajmy trudnych zjawisk – rozmawiajmy z dziećmi o możliwych konsekwencjach, z jakim może wiązać się regularny kontakt ze szkodliwymi, nielegalnymi treściami, oraz – a może przede wszystkim – rozwijajmy w nich pasje i zainteresowania, pokazując pozytywne strony sieci, która może ich wspierać w realizacji planów i marzeń na przyszłość.
Jeśli nauczyciel dowie się, że w szkole miało miejsce zdarzenie związane z treściami przemocowymi, autodestrukcyjnymi czy pornograficznymi, powinien w pierwszej kolejności postarać się ustalić okoliczności kontaktu uczniów z niewłaściwymi materiałami. Warto, by porozmawiał z osobami zaangażowanymi w zdarzenie, a także z wychowawcą, innymi nauczycielami, rodzicami, środowiskiem uczniowskim. Pomocni w interwencji mogą być konsultanci Telefonu dla Rodziców i Nauczycieli w sprawach Bezpieczeństwa Dzieci: 800 100 100. W sytuacji, kiedy trzeba się skontaktować z administratorem określonej strony, pamiętajmy, że serwisy internetowe zazwyczaj posiadają przyciski lub formularze, za pomocą których można zgłosić nieodpowiednią treść. W tym przypadku warto powołać się na odpowiedni przepis regulaminu danego serwisu oraz dołączyć dowody naruszenia (jeśli jest to konieczne). Treści nielegalne można też zgłaszać do zespołu Dyżurnet w celu ich szybkiego usunięcia. Nauczyciele i dyrektorzy powinni zawsze współpracować z rodzicami. Wspólnie – i ze strony szkoły, i domu – starajmy się dawać dzieciom, zwłaszcza tym najmłodszym, właściwie zabezpieczone urządzenia.
W kontekście przeciwdziałania cyberzagrożeniom często podkreśla się, jak ważna jest profilaktyka. Jakie działania mogą podjąć rodzice, aby zawczasu uchronić dzieci przed skutkami kontaktu z niewłaściwymi treściami? Czy są jakieś narzędzia, które ułatwią im ochronę dzieci?
AR: Bardzo ważne jest, aby rodzice świadomie decydowali o tym, kiedy dziecko ma mieć dostęp do sieci, a także, w którym momencie powinno otrzymać własny smartfon czy komputer. Ważne, by udostępniana sieć była odpowiednio zabezpieczona. Możemy wspierać się technologią – istnieją narzędzia, które pomogą nam zarówno kontrolować czas przed ekranem, modelować higieniczne praktyki związane z mediami cyfrowymi, jak również chronić najmłodszych przed kontaktem z niechcianymi, niebezpiecznymi dla nich materiałami. Może w tym pomóc choćby najnowsza aplikacja mOchrona. Najważniejsze, żebyśmy budowali relacje z dziećmi, które sprawią, że w sytuacji ryzykownej, w momencie zobaczenia czegoś, co wzbudzi lęk i niepokój bądź będzie wywierać jakąś niebezpieczną presję, przyszło ono do nas, nie obawiając się negatywnej oceny, ale z wiarą, że będziemy mogli wspólnie porozmawiać oraz w razie potrzeby mu pomóc.
Dziękujemy za rozmowę!
